پنجشنبه 28 شهریور 1398
تعزیرات استان قم
| |
آشنایی با استان
آشنایی با استان قم

موقعیت‌ جغرافیایی‌ قم

استان‌ قمبا وسعتی‌ معادل‌ 631/14 کیلومتر مربع‌ در جنوب‌ پایتخت‌ واقع‌ شده‌ است‌. براساس‌ آخرین‌تقسیمات‌ سیاسی‌ و اداری‌ در سال‌ ۱۳۷۵، شهرستان‌ قم‌ تنها شهرستان‌ استان‌ و شهر قم‌ مرکز شهرستان‌ و استان‌قم‌ می‌باشد. این‌ استان‌ از شمال‌ به‌ جلگه‌ ورامین‌ و شهرری‌ از استان‌ تهران‌ و ساوه‌ از استان‌ مرکزی‌، از جنوب‌ به‌شهرستان‌های‌ محلات‌ و دلیجان‌ از استان‌ مرکزی‌ و کاشاناز استان‌ اصفهانو کویرنمک‌، از غرب‌ به‌ شهرستان‌های ‌آشتیان‌ و تفرشاز استان‌ مرکزی‌ محدود است‌. این‌ استان‌ در سال‌ ۱۳۷۵، حدود 044/853 نفر جمعّیت‌ داشته‌است‌ که‌ از این‌ تعداد 16/91 درصد در نقاط‌ شهری‌ و 82/8 درصد در نقاط‌ روستایی‌ سکونت‌ داشته‌اند

استان‌ قم‌ در قلمرو کویر مرکزی‌ ایران‌ واقع‌ شده‌ است‌. ناهمواری‌های‌ استان‌ قم‌ مشتمل‌ بر نواحی‌ کوهستانی‌،پایکوهی‌ و دشتی‌ است‌. شهر قم‌ به‌ علّت‌ مجاورت‌ با بیابان‌ و دوری‌ از دریا، اقلیمی‌ خشک‌ و کم‌ رطوبت‌ وبارشی‌ اندک‌ و نامناسب‌ دارد. بیشتر زمین‌های‌ این‌ استان‌ قابلیت‌ کشاورزی‌ ندارند و به‌ حاشیه‌ دریاچه‌ نمک‌ یامسیله‌ معروف‌اند

آب‌ و هوا

استان‌ قماز نظر آب‌ و هوا، اقلیم‌ نیمه‌ بیابانی‌ دارد و میزان‌ بارش‌ سالانه‌ آن‌ در اطراف‌ حوض‌ سلطان‌کمتر از ۱۰۰ میلی‌ متر است‌ که‌ عمدتاً در فصول‌ سرد سال‌ (پاییز و زمستان‌) صورت‌ می‌گیرد. در حالی‌ که‌ درفصول‌ گرم‌ به‌ ویژه‌ تابستان‌، نزولات‌ جوی‌ آن‌ بسیار نادر است‌. طبق‌ گزارش‌ ایستگاه‌های‌ سینوپتیک‌ استان‌ درسال‌ ۱۳۷۳، بیشترین‌ درجه‌ حرارت‌ ثبت‌ شده‌ با 6/31 درجه‌ به‌ مرداد ماه‌ و کمترین‌ آن‌ با 2/5 درجه‌ سانتیگراد به‌دی‌ ماه‌ مربوط‌ است‌

تاریخ‌ و فرهنگ قم

گفته‌ می‌شود که‌ شهر قم‌ پیش‌ از دوره‌ اسلامی‌ نیز وجود داشته‌ است‌ ولی‌ گروهی‌ اعتقاد دارند که‌شهر قم‌ بعد از اسلام‌ بنا گردیده‌ است‌. «کُم‌» نام‌ حصار باستانی‌ شهر قم‌ بود و به‌ همین‌ لحاظ‌ عرب‌ها این‌ شهر را قم‌نامیدند. در زمان‌ حمله‌ عرب‌ها به‌ ایران‌، قم‌ از توابع‌ اصفهان‌ بود و همزمان‌ با اصفهان‌ فتح‌ گردید. در سال‌ 24-23 هجری‌ قمری‌، ابوموسی‌ اشعری‌ بخشی‌ از سپاه‌ تحت‌ فرماندهی‌ خود را روانه‌ فتح‌ قم‌ نمود و این‌ شهر در زمان ‌عمر - خلیفه‌ دوّم - به‌ دست‌ مسلمین‌ فتح‌ شد. با مهاجرت‌ قبیله‌ اشعری‌ از کوفه‌ به‌ قم‌ و اسکان‌ آن‌ها در این‌ناحیه‌، قم‌ به‌ تدریج‌ به‌ شهر تبدیل‌ شد. بین‌ اعراب‌ اشعری‌ و ساکنان‌ زرتشتی‌ قم‌ پیوسته‌ نزاع‌ و درگیری‌ درمی‌گرفت‌ که‌ به‌ شکست‌ قطعی‌ زرتشتیان‌ و تسلط‌ اشعریان‌ مسلمان‌ بر قم‌ منجر شد. در قرون‌ اوّلیه‌ اسلام‌، علویان‌با بی‌رحمانه‌ترین‌ وضع‌، تحت‌ آزار و تعقیب‌ حکام‌ عباسی‌ و اموی‌ بودند. در میان‌ شهرهای‌ ایران‌، قم‌ از مناطق‌مهمّی‌ بود که‌ علویان‌ پیوسته‌ به‌ سوی‌ آن‌ هجرت‌ می‌کردند.

با حضور علویان‌ در قم‌، این‌ شهر به‌ یک‌ شهر علوی‌ نشین‌ تبدیل‌ شد. مردم‌ قم‌، مأمون‌ را قاتل‌ امام‌ هشتم‌علی‌ بن‌ موسی‌ الرضا (ع‌) می‌دانستند و به‌ خواهر آن‌ حضرت‌ که در قم‌ فوت‌ نموده و مدفون‌ است‌ عشق‌ می‌ورزیدند و لذا با حکومت‌ ناسازگاری‌ می‌کردند و خراج‌ نمی‌پرداختند. مأمون‌، «علی‌ بن‌ هشام‌» را با لشکر نیرومند به‌ سوی‌شهر قم‌ روانه‌ کرد که‌ به‌ قتل‌ عام‌ مردم‌ و تخریب‌ شهر منجر شد.

مردم‌ قم‌ پس‌ از شنیدن‌ خبر فوت‌ مأمون‌ دست‌ به‌ شورش‌ زدند و با هجوم‌ به‌ داراالحکومه‌ در سال‌ ۲۱۶ ه‍ . ق‌عامل‌ خلیفه‌ را از شهر بیرون‌ کردند. پس‌ از مأمون‌، معتصم‌ به‌ خلافت‌ رسید و سپاهی‌ را برای‌ دفع‌ شورش‌ به‌ قم‌روانه‌ کرد. این‌ سپاه‌ نیز شهر را به‌ آتش‌ کشید. بعد از این‌ سرکوبی‌، «محمدبن‌ عیسی‌ بادغیسی» به‌ حکومت‌ قم‌گماشته‌ شد. این‌ شخص‌ سیاست‌ آرامش‌ با مردم‌ را در پیش‌ گرفت‌. با روی‌ کار آمدن‌ متوکل‌ عباسی‌ سیاست‌ ضدعلوی‌ تشدید شد و مردم‌ قم‌ نیز به‌ حمایت‌ از «حسین‌ کوکبی‌» شتافتند تا دولت‌ علوی‌ در محدوده‌ طالقان‌،قزوین‌، زنجان‌ و ابهر توسط‌ وی‌ تشکیل‌ شود.

پس‌ از متوکل‌، معتمد خلیفه‌ عباسی‌، «موسی‌ بن‌ بغا» را مأمور نمود تا هم‌ حسین‌ کوکبی‌ را سرکوب‌ کند و هم‌طغیان‌ قم‌ را فرو نشاند و مردم‌ از ظلم‌ و ستم‌ خلفا و عاملان‌ آن‌ها به‌ امام‌ یازدهم‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌ (ع‌) توسل‌جستند. به‌ طور کلی‌ شورش‌ و سرکوب‌ مداوم‌ مردم‌ قم‌ تا زمان‌ به‌ قدرت‌ رسیدن‌ آل‌ بویه‌ که‌ خود از علویان ‌بودند، ادامه‌ یافت‌. در دوران‌ این‌ سلسله‌، شهر قم‌ در ابعاد مختلف‌ رشد و توسعه‌ یافت‌. در دوره‌ سلجوقیان‌ تصدی‌ امور مهّم‌ سلجوقی‌ توسط‌ فرزانگان‌ قمی‌، در عمران‌ و ترقی‌ شهر قم‌ مؤثر شد. در حمله‌ مغول‌ شهر قم‌ به‌کلی‌ منهدم‌ شد ولی‌ پس‌ از گرایش‌ بعضی‌ از حکام‌ به‌ اسلام‌ مانند "سلطان‌ محمد اولجایتو" شهر قم‌ مورد توجه‌قرار گرفت‌. این‌ شهر در دهه‌های‌ پایانی‌ قرن‌ هشتم‌ ه‍ . ق‌ مورد تهاجم‌ "تیمور گورکانی‌" قرار گرفت‌ و مردم‌ شهر قتل‌عام‌ شدند.

مقارن‌ ظهور حکومت‌ خاندان‌های‌ "قراقویونلو" و "آق‌ قویونلو" و به‌ ویژه‌ در دوره‌ صفویان‌ قم‌ مورد توجه ‌قرار گرفت‌ و به‌ تدریج‌ رو به‌ شکوفایی‌ نهاد. قم‌ در سال‌ ۹۰۹ ه‍.ق‌ از مراکز مهّم‌ فرهنگی‌ و فقهی‌ شیعه‌ گردید وعلمای‌ بزرگی‌ در این‌ شهر کرسی‌ تدریس‌ و تحقیق‌ بنا نهادند و اهمیّت‌ زیارتی‌ و مذهبی‌ این‌ شهر فزونی‌ یافت‌.

در حمله‌ افغان‌ها، شهر قم‌ خسارات‌ سنگینی‌ را متحمل‌ شد و مردم‌ قم‌ نیز از نظر اقتصادی‌ تحت‌ فشارشدیدی‌ قرار گرفتند. در دوره‌ نادر شاه‌ افشار نیز شهر قم‌ متحمل‌ خسارات‌ فراوان‌ شد و همچنین‌ زمانی‌ که‌خاندان‌های‌ زند و قاجار برای‌ تسلط‌ بر ایران‌ با یکدیگر جدال‌ می‌کردند، شهر و مردم‌ قم‌ آسیب‌ فراوان‌ دیدند. درسال‌ ۱۲۰۸ هجری‌ قمری‌، قم‌ تحت‌ تسلط‌ آقامحمّدخان‌ قاجار در آمد. فتحعلی‌ شاه‌ پس‌ از پیروزی‌ بر دشمنان‌، به‌ مرمت‌ حرم‌ و بارگاه‌ حضرت‌ معصومه‌ (س) پرداخت‌. وی‌ نذر کرده‌ بود که‌ اگر بر دشمنان‌ پیروز شود به‌ عمران‌بارگاه‌ آن‌ حضرت‌ بپردازد.

در سال‌ ۱۲۹۴ هجری‌ شمسی‌، هنگامی‌ که‌ قشون‌ روس‌ وارد کرج‌ شد، بسیاری‌ از مردم‌ تهران‌ به‌ قم‌ مهاجرت ‌کردند و موضوع‌ انتقال‌ پایتخت‌ به‌ قم‌ نیز مطرح‌ گردید، ولی‌ سفارت‌ خانه‌های‌ روسیه‌ و انگلیس‌ با تحت‌ فشارقرار دادن‌ احمد شاه‌، طرح‌ انتقال‌ پایتخت‌ را خنثی‌ کردند. در همین‌ زمان‌،توسط‌ مهاجرین‌ قم‌، «کمیته‌ دفاع‌ ملی‌»برای‌ دفاع‌ از میهن‌ تشکیل‌ شد. بدین‌ ترتیب‌ این‌ شهر به‌ یک‌ مرکز سیاسی‌ و نظامی‌ علیه‌ روس‌ و انگلیس‌ تبدیل‌شد، ولی‌ پس‌ از درگیری‌های‌ متعددی‌، در سال‌ ۱۲۹۴ هجری‌ شمسی‌ به‌ اشغال‌ نیروهای‌ روس‌ درآمد.

در حال‌ حاضر، قم‌ یکی‌ از مراکز مهّم‌ تشیع‌ ایران‌ و جهان‌ است‌. وجود بارگاه‌ باعظمت‌ حضرت‌ معصومه‌(س‌) و حوزه‌ علمیه‌ قم‌ اهمیت‌ مذهبی‌ این‌ شهر را بیش‌ از پیش‌ فزونی‌ بخشیده‌ و حوزه‌های‌ علمی‌ و آموزشی‌ آن‌نیز توسعه‌ یافته‌ است‌.

آثار تاریخی:

آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه(س)

ایجاد فضاهای معماری بر تربت پاک حضرت فاطمه معصومه(س) به نیمه دوم قرن دوم هجری قمری باز می‌گردد. به استناد کتاب‌های معتبر تاریخی این بنا در اواسط قرن پنجم توسط امیر ابوالفضل عراقی از رجال دوره طغرل اول سلجوقی (429 ـ 465 ه‍.ق) تجدید بناشد. با آغاز قرن دهم هجری و شروع فرمانروایی سلسله صفوی، آستانه قم بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در عصر قاجار، فتحعلی شاه دومین پادشاه این سلسله، به قم و آستانه مقدسه توجه خاصی نشان داد، چنانکه تزئینات کنونی به همراه رواق‌ها و بیوتات فعلی اغلب متعلق به آن عهد است. آستانه مقدسه درحال حاضر مرکب از ابنیه و بیوتات زیر است:

1.        خاکجای حضرت معصومه(س)، بقعه فراز آن با رواق‌ها، دو مسجد بالاسر و طباطبایی، دو ایوان طلا، آیینه، گنبد و مناره‌ها.

2.                    صحن عتیق با سر در شمالی آن و مقابر پادشاهان قاجار.

3.                   مقابر فقها، علما و پادشاهان صفوی در مجاورت تربت منور.

4.                   صحن نو، ایوان‌ها، سردرها و مناره‌ها.

5.                   مدرسه فیضیه و مسجد اعظم در پیوندی کالبدی با مجموعه حرم مطهر.

مساحت مجموعه بناهای آستانه 13527 مترمربع است. از این مساحت 1914 مترمربع آن شامل زیربنای گنبد، ایوان‌های شمالی و جنوبی و شرقی، مسجد بالاسر و مقابر شاهان صفوی است.

قلعه‌ جمکران‌

قلعه‌ جمکران‌ در ۶ کیلومتری‌ شرق‌ قم‌ و در داخل‌ روستای‌ جمکران‌ واقع‌ شده‌ است‌

تپه‌های باستانی قم

قره‌ تپه‌ قمرود

قره‌ تپه‌ قمرود در ۲۳ کیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ شهر قم‌ و 5/1 کیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ دهستان‌قمرود واقع‌ شده‌ است‌. قره‌تپه‌ قمرود طی‌ سه‌ مرحله‌ مورد کاوش‌ واقع‌ شده‌ و آثار به‌ دست‌ آمده‌ از آن‌مشتمل‌ بر بقایای‌ معماری‌ ارزشمند و تعدادی‌ ظروف‌ سفالین‌ است‌. قدمت‌ آثار بدست‌ آمده‌ به‌ ۶۴۰۰ سال‌ پیش‌می‌رسد.

آرامگاهها و بقاع متبرکه قم

امامزاده علی بن جعفر(ع)

امامزاده علی بن جعفر(ع) مشهور به « دربهشت » بنای هشت وجهی با گنبد دو پوش هرمی شکل، متعلق به اوایل قرن هشتم ه‍.ق است

امامزاده سیدسربخش

امامزاده سید سربخش خاکجای مردی از نوادگان امام صادق(ع) بوده و بنای کنونی آن از نیمه دوم قرن هشتم(744 ه‍.ق) است

امامزاده خدیجه خاتون(س)

در 23 کیلومتری جنوب غربی قم در مسیر جاده قدیم قم به اصفهان و بر حاشیه شرقی رود قمرود و در مدخل روستای خدیجه خاتون امامزاده‌ای به همین نام وجود دارد که منسوب به دختری از فرزندان امام ششم(ع) است. این بنا تنها امامزاده ارزشمند باقی‌مانده از قرن هشتم در خارج از شهر قم است.

امامزاده معصومه(س)

امامزاده معصومه (زینب خاتون) که او را از احفاد امام موسی کاظم(ع) دانسته‌اند در دامنه کوهی در شمال غربی شهر جدید کهک قرار دارد.

امامزاده حمزه(ع)

مزار امامزاده حمزه که آن را خاکجای حمزه فرزند امام هفتم(ع) می‌دانند بنایی است متعلق به نیمه نخستین قرن دهم هجری قمری که در نزدیک میدان کهنه شهر قرار دارد.

شش امامزادگان قمرود(ع)

شش امامزاده قمرود تنها امامزاده شاخص و برجسته دهستان قمرود است که به سبکی ساده و با ویژگی معماری بومی منطقه در سال 1321 ه‍.ق (عصر ناصری) به همت مهندس الممالک غفاری بنا گردید.

آرامگاه‌ علی‌ بن‌ بابویه‌ قمی‌

گنبد ابوالحسن‌ علی‌ بن‌ الحسین‌ بن‌ بابویه‌ قمی‌ (متوفای‌ ۳۲۹ ه‍ .ق‌) - پدر شیخ‌ صدوق‌ در کنار شرقی‌ قبرستان‌ قدیمی‌ بابلان‌ در شرق‌ خیابان‌ ارم‌ واقع‌ شده‌ و دارای‌ قبه‌، بقعه‌، ایوان‌ و صحنی ‌مشتمل‌ بر سه‌ حجره‌ است‌.

مقابر باغ‌ گنبد سبز

در انتهای‌ خیابان‌ چهارمردان‌ قم‌، در بخش‌ شرقی‌ شهر، درون‌ باغی‌ کوچک‌ موسوم‌ به‌ "باغ‌گنبد سبز" سه‌ اثر تاریخی‌ از قرن‌ هشتم‌ هجری‌ قمری‌ به‌جا مانده‌ است‌. این‌ منطقه‌ در محل‌ به‌ دروازه‌ کاشان مشهور است‌مردم‌ قم‌، این‌ سه‌ بنا را به‌ صورت‌مجموعه‌ مدفن‌ "سعد، سعید و مسعود" از بزرگان‌ عرب‌های‌ اشعری‌ و احیا کنندگان‌ قم‌ در دوره‌ اسلامی‌ می‌دانند.

آرامگاه‌ فتحعلی‌ شاه‌

مقبره‌ فتحعلی‌ شاه‌ در قسمت‌ شمالی‌ صحن‌ عتیق‌ قرار دارد. این‌ مقبره‌ در زمان‌ حیات‌فتحعلی‌ شاه‌ به‌ دستور خود وی‌ (در سال‌ ۱۲۴۵ ه‍.ق‌) تعمیر شد.

آرامگاه‌ مهدعلیا

مهد علیا مادر شاه‌ عباس‌ اول‌ بود که‌ با قدرت‌ تمام‌ در اداره‌ امور اهتمام‌ می‌ورزید و مداخله‌او در عزل‌ و نصب‌ امرا و دخالت‌ و استبداد در انجام‌ امور، بسیار معروف‌ است‌. مقبره‌ مهدعلیا در جهت‌ غربی‌ وعقب‌ گنبد محمد شاه‌ قرار گرفته‌ است.

آرامگاه‌ شاه‌ عباس‌ دوم‌

مقبره‌ شاه‌ عباس‌ دوم‌ در جنوب‌ غربی حرم‌ واقع‌ شده‌ است‌. کتیبه‌ این‌ بنا تاریخ‌ ۱۰۷۷ هجری‌ قمری‌ را نشان‌ می‌دهد.

سایر آرامگاه‌ها

اهم‌ سایر آرامگاه‌های‌ استان‌ قم‌ عبارتند از: آرامگاه‌ محمد شاه‌ در ضلع‌ غربی‌ صحن‌ عتیق‌. آرامگاه‌مستوفی‌ در ضلع‌ شمال‌ شرقی‌ صحن‌ عتیق‌، آرامگاه‌ شاه‌ سلیمان‌ و شاه‌ صفی‌ در محل‌ موزه‌ آستانه‌، آرامگاه ‌آخوند ملامهدی‌ نراقی‌ در خیابان‌ آیت‌ ا... مرعشی‌ نجفی‌، آرامگاه‌ آیت‌ الله بروجردی‌ در حرم‌ مطهر (مسجد اعظم) ، آرامگاه‌ علامه‌ طباطبایی‌ در مسجد بالاسر حرم‌ مطهر، آرامگاه‌ آیت‌ الله مرعشی‌ نجفی‌ در خیابان‌ آیت‌ الله نجفی‌،آرامگاه‌ آیت‌ الله صدر در حرم‌ مطهر (مسجد بالاسر)، آرامگاه‌ پروین‌ اعتصامی‌ در حرم‌ مطهر، آرامگاه‌ آیت‌ الله گلپایگانی‌ در حرم‌ مطهر (مسجد بالاسر)، آرامگاه‌ شهید آیت‌ الله مرتضی‌ مطهری‌ در حرم‌ مطهر (مسجد بالاسر)،آرامگاه‌ آیت‌ الله محمد تقی‌ خوانساری‌ در حرم‌ مطهر (مسجد بالاسر) و آرامگاه‌ آیت‌ الله عبد الکریم‌ حائری‌ در حرم‌مطهر (مسجد بالاسر)

کاروانسراهای قم

کاروانسرای‌ اتابکی‌

این‌ کاروانسرا در جاده‌ قم‌ - کاشان‌ واقع‌ شده‌ و نوع‌ پلان‌ آن‌ چهار ایوانی‌ است‌. و به‌ دوره‌قاجاریه‌ تعلّق‌ دارد، ولی‌ تأثیر معماری‌ عهد صفوی‌ در آن‌ کاملاً مشهود است.

کاروانسرای‌ آوه‌

این‌ کاروانسرا در جنوب‌ جاده‌ قم‌ - ساوه‌ واقع‌ شده‌ و نوع‌ پلان‌ آن‌ چهار ایوانی‌ است‌. ساختمان‌ بنای‌ کاروانسرا به‌ دوره‌ سلجوقی‌ تعلّق‌ دارد و مصالح‌ بکار رفته‌ در آن‌ عمدتاً از آجر است‌.

کاروانسرای‌ پاسنگان‌

این‌ کاروانسرا بین‌ راه‌ قم‌ و کاشان‌ واقع‌ شده‌ و از بناهای‌ ارزشمند و قدیمی‌ قرن‌ سیزدهم‌ هجری‌ قمری‌ است‌.

کاروانسرای‌ قلعه‌ سنگی‌

این‌ کاروانسرا در جاده‌ قم‌ - ری‌ در ۳۵ کیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ قم‌ واقع‌ شده‌ و از نوع‌کاروانسراهای‌ چهار ایوانی‌ است‌. قدمت‌ بنا به‌ دوره‌ صفویه‌ می‌رسد و مصالح‌ ساختمانی‌ آن‌ عمدتاً از سنگ است‌.

سایر کاروانسراها

کاروانسرای‌ کنارگرد در جاده‌ تهران - قم‌ که‌ به‌ دوره‌ صفویه‌ مربوط‌ است‌، کاروانسرای‌ دهکده‌اطب‌ در جاده‌ قم‌ - اراک‌ که‌ به‌ دوره‌های‌ سلجوقی‌ و صفوی‌ مربوط‌ است‌، کاروانسرای‌ سفید آب‌ در شرق‌ دریاچه ‌نمک‌ که‌ به‌ دوره‌های‌ صفویه‌ و قاجاریه‌ مربوط‌ است‌، کاروانسرای‌ باقرآباد در جاده‌ قم‌ - تهران‌ که‌ به‌ دوره‌ قاجاریه‌مربوط‌ است‌ و کاروانسرای‌ پل‌ دلاک‌ در جاده‌ قم‌ - تهران‌ که‌ به‌ دوره‌ قاجاریه‌ مربوط‌ است‌.

مدارس و حوزه‌های علمیه قم

مدرسه‌ فیضیه‌

مدرسه‌ فیضیه‌ یکی‌ از مشهورترین‌ حوزه‌های‌ علوم‌ دینی‌ در جهان‌ است‌. این‌ مدرسه‌ از نیمه‌نخستین‌ قرن‌ سیزدهم‌ هجری‌ قمری‌ جایگزین‌ بنای‌ "مدرسه‌ آستانه‌" شد که‌ در عصر صفوی‌ تجدید بنا شده‌ بود.بنای‌ مدرسه‌ چهار ایوانی‌ است‌ و در دو طبقه‌ با ۴۰ حجره‌ تحتانی‌ (در دوره‌ قاجار) و ۴۰ حجره‌ فوقانی‌ در قرن‌چهاردهم‌ هجری‌ قمری‌ ساخته‌ شده‌اند.

مدرسه‌ جهانگیرخان‌

مدرسه‌ جهانگیرخان‌ در جانب‌ شرقی‌ شهر قم‌ قرار دارد و از مدارس‌ دوره‌ صفوی‌ قم‌است‌ که‌ در دوره‌ ناصری‌ تعمیر گردیده‌ و پس‌ از آن‌ به‌ نام‌ مدرسه‌ ناصری‌ معروف‌ شده‌ است‌.

مدرسه‌ غیاثیه‌ (پامنار)

این‌ مدرسه‌ در نزدیکی‌ میدان‌ کهنه‌ شهر واقع‌ شده‌ که‌ اینک‌ بر اثر گسترش‌ و نوسازی‌شهر در ناحیه‌ خیابان‌ آذر قرارگرفته‌ است‌. بنای‌ مدرسه‌ غیاثیه‌ به‌ نیمه‌ نخستین‌ قرن‌ نهم‌ و سال‌ ۸۳۰ ه‍.ق‌ مربوط ‌است‌.

مدرسه‌ رضویه‌

بنا به‌ روایت‌ تاریخی‌ بنای‌ مدرسه‌ رضویه‌ محل‌ سکونت‌ امام‌ هشتم‌ شیعیان‌ در زمان‌ تشریف‌فرمایی‌ ایشان‌ به‌ قم‌ بود. محل‌ مجاور این‌ مدرسه‌ دینی‌ به‌ محله‌ شاه‌ خراسان‌ معروف‌ است‌.

مدرسه‌ سیته‌

بنا به‌ روایت‌ تاریخی‌، بنای‌ مدرسه‌ سیته‌ جایگاه‌ عبادت‌ حضرت‌ معصومه‌ (س)‌ در زمان‌سکونت‌ ایشان‌ در قم‌ بوده‌ است. این‌ بنا در حال‌ حاضر با طرزی‌ جالب‌، از آینه‌ کاری‌ها در وسط‌ همراه‌ با حجرات‌و مسجد، در محله‌ میدان‌ میر شهر قم‌ قرار دارد.

محله‌های قدیمی قم

محله‌ قدیمی‌ آستانه‌

این‌ محله‌ که‌ بارگاه‌ حرم‌ حضرت‌ معصومه(س) در آن‌ قرار دارد از محلات‌ تاریخی‌ شهر قم‌است‌. در این‌ محله‌ گورستان‌ بزرگ‌، کوچه‌ ارک‌، خانه‌های‌ غرب‌ گورستان‌، بازارچه‌ سلامگاه‌، آب‌ انبار سیدعرب‌، خانه‌های‌ امین‌ السلطانی‌ و دیگر آثار جالب‌ توجه‌ بجامانده‌اند.

محله‌ عشقعلی‌

ابتدای‌ این‌ محله‌ بخچال‌ قاضی‌ و انتهای‌ آن‌ مدرسه‌ لکهاست‌. کوچه‌های‌ باغ‌ قاضی‌، سنگ‌تراش‌ها، درویش‌ها، لب‌ چال‌، حمام‌ گلشن‌، کاروانسرای‌ بزازها و کوچه‌ ترمینی‌ تا محله‌ چاله‌ عربستان‌ در داخل‌این‌ محله‌ واقع‌ شده‌اند.

خانه‌ حاج‌ قلی‌خان‌

خانه‌ حاج‌قلی‌ خان‌ در مرکز بافت‌ قدیم‌ شهر که‌ به‌ محله‌ چهار مردان‌ معروف‌ است‌، قراردارد. با توجه‌ به‌ فرم‌ ساختمان‌، مصالح‌ به‌ کار رفته‌ و کسب‌ اطلاعات‌ از مالکین‌ قبلی‌، بنای‌ ساختمان‌ به‌ اواخردوره‌ قاجار مربوط‌ است‌. لیکن‌ اتاق‌ها و فضاهای‌ جبهه‌ جنوبی‌ که‌ قدیمی‌ترین‌ بخش‌ بنا هستند قدمتی‌ بیش‌ از۱۲۰ سال‌ دارند.